Türkmen dili

Düýp sözleriň ýazuw düzgüni

Sesleriň düşmek düzgüni

  1. Ilki bogny açyk we çekimlileri gysga aýdylýan, soňy z, l, n, r, s, ş seslerine gutarýan iki bogunly düýp sözleriň soňuna çekimli ses bilen başlanýan goşulmalar goşulanda, ikinji bogundaky gysga aýdylýan dar çekimliler özlerinden öň z, d seslerinden başga açyk çekimsiz ses gelende, düşürilip ýazylmalydyr.

    Meselem:
    agyzagzy
    ogulogly
    bogunbogny
    görüngörner
    bagyrbagry
    towustowsar
    uruşurşar
    köwüşköwşi

    Asyl, pasyl, nesil, ylym ýaly sözler bu kadadan çykarylyp, asly, pasly, nesli, ylmy kimin ýazylýarlar.

    Ikinji bogundaky dar çekimlisi düşürilýän sözler goşma sözleriň sostawynda gelende, dar çekimliler üçünji we dördünji bogunda gelseler-de düşürilýär.

    Meselem:
    baggoýunbaggoýny
    kyrkbogunkyrkbognuň

    Dar çekimlisi düşürilip ýazylýan sözleriň öňünden goşulma (prefiks) goşulyp, olar üç bogunly söze öwrülseler-de, dar çekimliler düşürilip ýazylýar.

    Meselem:
    nätanyşnätanşy
    betnebisbetnebsi
  2. Aňry, bäri, ýokary, ileri ýaly tarap görkezýän sözlere d, k, l, r, s sesleri bilen başlanýan goşulmalar goşulanda, olaryň soňundaky dar çekimliler düşürilip ýazylýar.

    Meselem:
    aňryaňyrda, aňyrky
    bäribärde, bärki, bärsi
    ýokaryýokarsy, ýokarrak
    ileriilerlemek, ilerki

    Aňry sözüniň soňuna ýokarky sesler bilen başlanýan goşulmalar goşulanda, r we y sesleri öz orunlaryny çalşyrýarlar.

    Meselem:
    aňryaňyrda, aňyrky, aňyrsy, aňyrrak, aňyrlygyna

    Soňy dar çekimli ses bilen gutarýan sözlere giň çekimliler bilen başlanýan işlik ýasaýjy goşulmalar goşulanda, söz soňundaky dar çekimli düşürilip ýazylýar.

    Meselem:
    sarysaralmak
    kütikütelmek
    çüriçürelmek
    ýitiýitelmek
    mawymawarmak
    garrygarramak
    porsyporsamak
    süýjisüýjemek
    turşyturşamak

    Guzy, uky, dury ýaly sözlere işlik ýasaýjy -la, -le goşulmasy goşulanda, söz soňundaky dar çekimli (y, i) düşürilip ýazylýar.

    Meselem:
    guzyguzlamak
    ukyuklamak
    durydurlamak
  3. -ýyş, -ýiş arkaly ýasalan sözleriň soňuna çekimli ses bilen başlanýan goşulmalar goşulanda, -ýyş, -ýiş goşulmasynyň, y, i sesleri düşürilip ýazylýar.

    Meselem:
    okaýyşokaýşy
    ýaşaýyşýaşaýşy
    sözleýişsözleýşi
  4. K sesine gutaryp köp bogunly sözleriň soňuna -jyk, -jik, -jak, -jek goşulmalary goşulanda, söz soňundaky k sesi düşürilip ýazylýar.

    Meselem:
    taýaktaýajyk
    köýnekköýnejik
    oýlukoýlujak
    ilikilijek
    bölekbölejik

Dymyk sesleriň açyk sese öwrülişi

  1. Soňy zarply dymyk k, p, t, ç sesleri bilen gutarýan köp bogunly hem-de çekimlisi uzyn aýdylýan bir bogunly sözleriň yzyna çekimli ses ýa-da r sesi bilen başlanýan goşulmalar goşulanda, söz soňundaky dymyk sesler degişli açyk g, b, d, j seslerine öwrülip ýazylýarlar.

    Meselem:
    taýaktaýagy
    orakoragyň
    akagrak
    elekelege
    gapgabyň
    kitapkitabymyz
    tertiptertibi
    atadyň
    tuttudyňyz
    beletbeledräk
    MeretMerediň
    güýçgüýjüň
    giçgijräk
    çekiççekije
    agaçagajyň

    Bu kadadan çykarylyp, tanap, tarap, ganat, edebiýat, hökümet, zähmet, minnet, niýet ýaly alynma sözleriň soňky p, t sesleri açyga öwrülmän aýdylýar, şeýle hem ýazylýar.

    Meselem:
    tanaptanapy
    taraptarapy
    ganatganaty
  2. Zarply dymyk k, t seslerine gutarýan bir bogunly uzyn çekimlili we birden köp bogunly işliklere ý harpy bilen başlanýan goşulmalar goşulanda, olaryň soňundaky dymyk sesler açyk g, d seslerine öwrülip geplenýär. Bular geplenişi ýaly açyga öwrülip ýazylmalydyrlar.

    Meselem:
    aklatakladýar
    işletişledýär
    okatokadýar
    düzetdüzedýär
    itidýär
    ajykajygýar
    howlukhowlugýar
    gijikgijigýär
    öjüköjügýär
  3. Soňy -at, -et, -ýat seslerine gutaran arap, eýran dillerinden geçen köp bogunly sözleriň soňuna çekimli ses bilen başlanýan goşulmalar goşulanda, olaryň soňundaky t sesi açyk d sesine öwrülmän ýazylýar.

    Meselem:
    jemagatjemagatyň
    syýasatsyýasaty
    syýahatsyýahaty
    edebiýatedebiýaty
    minnetminneti
    medeniýetmedeniýetimiz
    milletmilleti
    zähmetzähmetiň
    hökümethökümeti
    sungatsungaty
  4. Soňy k, p, t, ç seslerine gutarýan sözler çekimli ses bilen başlanýan sözleriň öňünden gelip, şolar bilen goşulyp ýazylanda, ýokarky dymyk sesler degişli açyk seslere öwrülip ýazylýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    nalaçedeýinnalajedeýin
    basypalyjybasybalyjy
    AkorazAgoraz
  5. Soňy dymyk p, t, ç seslerine gutarýan rus-internasional sözleriniň yzyna çekimli ses bilen başlanýan goşulmalar goşulsa-da, dymyk sesler açyga öwrülmeýär.

    Meselem:
    teleskopteleskopy
    ştampştampy
    institutinstituta

    Peç sözi bu kadadan çykýar: peç -- pejiň.

    Soňy k sesi bilen gutarýan rus-internasional sözleriniň yzyna çekimli ses bilen başlanýan goşulmalar goşulanda, söz soňundaky dymyk k sesi, köplenç, açyga öwrülýär.

    Meselem:
    tehniktehnigi
    akademikakademigi
  6. Çekimlisi gysga aýdylýan bir bogunly sözleriň yzyna çekimli sese we r, ý seslerine başlanýan goşulmalar goşulanda, olaryň soňundaky dymyk sesler açyga öwrülmän ýazylýar.

    Meselem:
    ekeker, ekýär
    açar, açýar
    atatar, atýar
    taptapar, tapýar
    çetçeträk
    gepgepi
    içi
    kakkaky

    Et, git, aýt, gaýt, gurp, zarp, enç, sanç, harç, pent, bent, gant, yşk, köşk ýaly az-owlak sözler bu kadadan çykarylýarwe olaryň soňundaky dymyk sesler açyk sese öwrülip ýazylýarlar.

    Meselem:
    etedýärin, edýärsiň
    gitgidýärin, gidýärsiň
    aýtaýdýaryn, aýdýarsyň
  7. Soňy zarply dymyk k, p, t, ç seslerine gutarýan sözler sözlem içinde çekimli seslere başlanýan sözler bilen ýanaşyp gelenlerinde, olaryň soňundaky dymyk sesler degişli açyk g, b, d, j seslerine öwrülip gepleniş häsýeti bar. Şeýle bolsa-da, bular ýazuwda öwrülmän ýazylmalydyrlar.

    Gög ot ýazylman; gök ot; içib otyr ýazylman, içip otyr; bad alyp ýazylman, bat alyp; ag öýli ýazylman, ak öýli ýazylmalydyr.

Söz ortasynda iki çekimsiziň ulanylyşy

  1. Düýp sözüň ortasynda eşidilýän we her biri aýry bogna degişli bolan ýanaşyk gelen iki dymyk sesiň soňkusyny açyga öwrüp ýazmaly.

    tapbat, hatda, depder, keçje, çakgy, çakgan, işdä, mekdep, serişde.

    Madda, maddy, mukaddes sözleri bu kada girmeýär.

  2. Söz ortasynda ýanaşyk gelýän st, mb, ňg sesleriniň düýp sözlerde assimilleşdirilen wariantyny ss, mm, ňň ýazmaly.

    hassa, ussa, tümmek, lemmer, gaňňa, işeňňir.

    Ýassyk, tussag ýaly sözler hem bu kada girizilýär.

    At bolup gelýän gyzzyrma, össürim, bassyrma ýaly sözleriň assimilleşdirilen formasy ýazylmaly. Bular işlik bolup gelende assimilleşdirilmän, gyzdyrmak, ösdürmek, basdyrmak ýazylýar.

  3. Asyl sözleriň ortasynda ýanaşyp gelýän ld, nd sesleriň assimilleşdirilmedik warianty ýazylýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    ballakbaldak
    ballyzbaldyz
    sallamlysaldamly
    künnükkündük
    sannyksandyk
    ýannakýandak
    ennamendam
  4. Öňki bogny ýapyk, soňky bogny r sesi bilen başlanýan sözlerde r sesiniň öň ýanynda ysgynsyz dar çekimli eşidilse-de ýazylmaýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    topuraktoprak
    guduratgudrat
    pytyramakpytramak
    eşireteşret
    artykmajyrakartykmajrak
    ganymadyrakganymadrak
    tiziräktizräk
  5. Ses we şekil bildirýän sözlerde -la, -le goşulanda, goşulma bilen ol sözleriň arasynda çala eşidilýän dar çekimli ses bar ýaly bolsa-da, ol ýazylmaýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    patylamakpatlamak
    hykylamakhyklamak
    haşylamakhaşlamak
    iňilemekiňlemek

Söz soňunda iki çekimsiziň ýanaşyk gelşi

  1. Düýp sözleriň soňunda iki sany dymyk çekimsiziň ýa-da sonorly we dymyk çekimsiz sesleriň ýanaşyk gelmek häsýeti bar. Olaryň ilkisi w, g, ý, l, n, ň, r, s, h, ş sesleri bolup, soňkusy bolsa k, p, s, t, h, ç sesleri bolýar. Şol çekimsiz sesleriň arasynda ysgynsyz dar çekimli ses eşidilýän ýaly bolsa-da, olar ýazylmaýar.

    Meselem:
    wphowp
    möwç
    gtbagt, nagt, wagt
    ýphaýp, keýp
    ýtaýt, gaýt, süýt
    lkhalk, mülk, silk
    lpgulp, zülp
    ltmilt, çalt, elt, ýalt, ýult
    npsynp
    nsjyns, üns
    gazanç, begenç, guwanç
    ňksüňk, aňk, taňk, çeňk
    rzarz, karz
    rkberk, şark, gerk, erk
    rpharp, sarp, zarp, gurp
    rsders, sars, bars
    rtýyrt, dört, murt, mert
    rhçarh, parh, nyrh
    harç, burç, berç, sarç
    stast, kast, üst
    htäht, jäht, şäht
    şkköşk, yşk
    şpkeşp
    ştküşt, keşt

Dar çekimlileriň dodaklandyrylma düzgüni

  1. Ilki bognunda dodak çekimlilerinden (o, ö, u, ü) biri gelen köp bogunly sözleriň ikinji bognundaky gysga aýdylýan dar çekimliler dodaklandyrylyp ýazylýar.

    ogul, ýorunja, uçgun, öküz, ümür, ýüzüm, ýumuş, ýumşuň, ýurduňyz, özüň, üzüm, kömür, düzüm, sözüň, ogluňyz, ördük, durduňyz, özümiz, ýoluňyz, rolunda.

  2. Düýp sözlerde w sesinden öň we soň gelen gysga aýdylýan dar çekimliler dodaklandyrylyp ýazylýar.

    gawun, mawut, awunmak, hyjuw, ýazuw, awuly.

  3. Türkmen sözlerinde söz soňundaky dar çekimliler dodaklandyrylman ýazylýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    uluuly
    börüböri
    çürüçüri
    mawumawy
    awuawy

    Ýokardaky ýaly sözleriň yzyna goşulma ýa-da söz goşulanda, gysga aýdylýan dar çekimliler sözüň ortasyna geçýärler we dodaklandyrylyp ýazylýarlar.

    Meselem:
    ulyulumsy
    ukyukuda
    öwgiöwgüli
    öňkiöňküligine
    dogrydogrulap
    dürlidürlüsinden
    awyawuly
    mawymawumtyl

    Goşma sözler: otluçöp, toklutaý, porsuderman.

    Eger-de ikinji bogundaky dar çekimliler uzyn aýdylýan bolsa, beýle sözlerde olar dodaklandyrylman ýazylmalydyr.

    Meselem:
    ulyulynyň
    ukyukynyň
    öňkiöňkini
    öwgiöwgiňiz
  4. Goşma sözlerde dodak çekimlileri, umumy kada esasynda, sözüň üçünji we dördünji bogunlarynda hem ýazylýar.

    Oguldursun, Daşhowuz, üçburçluk, mekgejöwen.

Iki hili aýdylýan sözleriň ýazuw düzgüni

  1. Kä dodaklandyrylyp, kä dodaklandyrylman, iki hili aýdylýan sözleriň dodaklandyrylyp ulanylýan warianty ýazylýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    hinjihünji
    mykdarmukdar
    MisirMüsür
    minmekmünmek

    Mydam, ýilik ýaly sözler bu kadadan çykarylyp, dodaklandyrylman ýazylýar.

    Çirtmek, çürtmek, bitin, bütin ýaly sözleriň her biri aýry-aýry many aňlatmagyna görä, olaryň iki hili formasy hem ulanylmalydyr.

    Bütin sözi hemme, ähli sözüniň manysynda ulanylyp, bitin sözi abat manysynda ulanylyşy kimin.

  2. Söz ortasynda ýanaşyk gelýän lň-ňl, lg-gl, pr-rp sesleriniň çalşyrylyp ulanylyşy duş gelýär. Ýazuwda bularyň ilki warianty alynýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    ýaňlyşýalňyş
    yglamakylgamak
    torpaktoprak
  3. Sözüň başynda kä açyk, kä dymyk aýdylýan çekimsiz sesleriň açyk görnüşi ýazylýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    tykyzdykyz
    törtdört
    kepgep

    tänmek, dänmek, tikmek, dikmek, kyrt, gyrk ýaly sözleriň her biri aýry many aňlatmagyna görä, olaryň iki hili görnüşi-de ýazylýar.

    kyrk sözi belli mukdary (kyrk adam), gyrk sözi gyrkylmak ýa gaýçy bilen bir zady kesmegi aňladýar.

  4. Käbir düýp sözlerde çalşyrylyp ulanylýan g, w sesleriniň soňkusy ýazylýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    ýügürmekýüwürmek
    dügmedüwme
    ögürmeköwürmek
    dügündüwün

    Ugur, ýugur, jögi ýaly sözler bu kada girmeýärler.

  5. Kä inçe, kä ýogun çekimliler bilen iki hili aýdylýan sözleriň inçe warianty ýazylýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    adymädim
    tyztiz
    symsim
    alamälem

    Watan, dyz, janawar, ys, yz sözleri bu kadadan çykarylýar.

  6. Soňy ç sesine gutarýan sözlere d, j, l, s, ç sesleri bilen başlanýan goşulmalar goşulanda, ç sesi ş sesine öwrülip geplense-de, ýazuwda öwrülmän ýazylýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    aşdyaçdy
    göşjekgöçjek
    uşjakuçjak
    saşlysaçly
    güýşligüýçli
    işsemiçsem
    agaşçyagaççy
  7. Iki sany açyk bogundan düzülen işliklere ý bilen başlanýan goşulmalar goşulanda, olaryň soňundaky çekimliler düşürilip geplense-de, ýazuwda düşürilmän ýazylýarlar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    otýarotaýar
    gorýargoraýar
    daşýardaşaýar
    bezýärbezeýär
    deňýärdeňeýär
    bekýärbekeýär
    ýamýarýamaýar
  8. Soňky çekimlisi iki hili aýdylýan düýp işlikleriň giň çekimli bilen aýdylýan warianty ýazylýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    dagymakdagamak
    dokymakdokamak
    gatymakgatamak
    sarymaksaramak

Goşma sözleriň ýazuw düzgüni

  1. Goşma has atlar bile ýazylýar.

    Amangül, Geldimyrat, Almaata, Köneürgenç, Gyzyletrek, Amyderýa, Köpetdag, Syrderýa

    Eger-de bile ulanylýan has atlaryň soňkusynyň yzyndan üçünji ýöňkemäniň goşulmasy getirilýan bolsa, onda olar aýry ýazylýar.

    Murgap derýasy, Kazbek dagy, Dnepr derýasy

    Goşulyp ýazylýan has atlaryň ortasynda ýanaşyp gelýän iki çekimliniň gepleşikde biri düşürilip geplense-de, ýazuwda olar düşürilman ýazylýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    AnnorazAnnaoraz
    AlmataAlmaata
    KönürgeçKöneürgenç
  2. Basym taýyndan birleşen, fonetik özgerişe sezewar bolan we täze many aňladýan goşma sözler bile ýazylýar

    ýekegapan, gözdaňdy, atagzy, bedenterbiýe, gözbagçy, unaş, aýakgap, porsuderman, içigara, agzala, basybalyjy, bäşýyllyk, myhmansöýer, birentek, birneme, birsyhly, gözýetim, saryýagyz.

    Goşma jyns atlarda galdyrylyp geplenýän çekimli sesler ýazuwda hem düşürilip ýazylýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    gelinejegelneje
    altyataraltatar
  3. Durubermek, goýubermek, görübermek, alybermek, gidibermek, turubilmek, duýubilmek ýaly goşma işlikler bile ýazylýar.

  4. Goşma sanlary emele getirýän sözleriň her biri aýratyn ýazylýar.

    on bir, on bäş, on dokuz, iki ýüz ýigrimi bäş.

  5. Tirkeş sözleriň aralaryna defis goýlup ýazylýar.

    köne-söne, oglan-uşak, gaty-guty, aňry-bäri, düzüm-düzüm, gel-git, otyr-tur, bäş-on.

    Iru-giç, azu-köp, gyzu-juwan, keýpi-sapa, ahy-zar ýaly tirkeş sözlerde baglaýjy goşulmalar (u, y, i) sözüň ilkisine goşulyp, onuň yzyndan defis goýlup ýazylýar.

  6. Sypatlaryň öňünden gelip, artyklyk derejesini ýasaýan m, p, s seslerine gutarýan bölekler bilen sypatlaryň aralaryna defis goýlup ýazylýar.

    göm-gök, gas-gaty, dos-dogry, ap-ak, gyp-gyzyl.

  7. Gaýtalanyp gelýän sözleriň aralygyndaky -a, -e, -ba, -be, -da, -de, -dan, -den, -ma, -me, -ha, -hä ýaly goşulmalar sözüň ilkisine goşulyp, onuň yzyndan defis goýlup ýazylýar.

    basa-bas, göçe-göç, ýylba-ýyl, günbe-gün, obama-oba, öýme-öý, gütde-güt, alha-al, sürhä-sür, tizden-tiz.

  8. Bir sözüň iki gezek gaýtalanmagy we soňkusyna -dan, -den goşulmagy bilen ýasalan tirkeş hallaryň arasyna defis goýlup ýazylýar.

    ýyl-ýyldan, gün-günden.

Rus dilinden türkmen diliniň sözlügine giren sözleriň ýazuw düzgüni

  1. Düýp sözler rus dilindäki ýaly ýazylýarlar.

    Fabrik, kemput, äpişge, çäýnek, semawar, penjek, köpük, maşyn, gazet, sekunt, tans, minut, bedre, kürüşge, çemedan, mampasa, turba, şulha ýaly bu kadadan çykarylyp ýazylýan sözler sözlükde berilýär.

  2. Rus diliniň üsti bilen türkmen diline geçen sözlerde duş gelýän türkmen dilndäki j bilen ýazylýar.

  3. Iki sany meňzeş çekimsiz ses bilen gutarýan sözleriň soňundaky çekimsizleriň biri düşürilip ýazylýar.

    Meselem:
    ÝalňyşDogry
    metallmetal
    kilogrammkilogram
    progressproges

    Adam atlary bu kadadan çykarylýar.

  4. Rus dilindäki sypatlar türkmen diline geçirilende, olardaky -nyý, -naýa, -noýe goşulmasy öz öňündäki ýumşaklyk belgisi bilen bile taşlanýar.

    Meselem:
    оригинальная работаoriginal iş
    актуальный вопросaktual sorag
  5. Rus dilindäki otnositel sypat ýasaýjy -çeskiý, -çnyý ýaly goşulmalar taşlanyp, türkmen dilinde k getirilmek bilen otnositel sypat ýasalýar.

    Meselem:
    академическийakademik
    педагогическийpedagogik
    антическийantik

    Eger şeýle sözler professiýa bilen baglanyşykly at bolup gelseler, onda sypat ýasamak üçin k harpynda soň i getirilýär.

    Meselem:
    AtSypat
    математическийmatematikmatematiki
    химическийhimikhimiki

    -skiý goşulmasy çekimsiz ses bilen gutaran sözlere goşulan ýagdaýynda onuň deregine -ik getirmek bilen otnositel sypat ýasalýar.

    Meselem:
    философическийfilosofik
  6. Baku, Tartu ýaly sözlere goşulma goşulanda, düýp söz bilen goşulmanyň arasynda w getirilýär.

    Baku, Bakuwyň, Bakuwa, Bakuwda, Bakuwdan.

  7. Soňy -sk bilen gutarýan sözeleriň yzyna inçe çekimlili goşulma goşulýar we sazlaşyk üçin düýp söz bilen goşulmanyň arasynda i sesi getirilýär.

    Krasnowodsk, Krasnawodskiniň, Krasnowodskä, Krasnawodskini, Krasnawodskide, Krasnawodskiden.

  8. Gysgaldylan sözler (sözleriň ilki seslerinden düzülenleri) aralaryna nokat goýulman, baş harplar bilen ýazylýar. Şol sözlere goşulma goşulanda, gysgaldylan sözüň düzüminde çekimli ses bolsa, çekimlä, eger çekimli ses bolmasa, soňky çekimsiziň adynyň aýdylşyna eýerilýär.

    SSSR, SSSR-iň.